Nieprawidłowe napięcie mięśniowe twarzy – objawy i wpływ na rozwój dziecka

Napięcie mięśniowe twarzy jest częstym tematem w kontekście trudności rozwojowych u dzieci. Dlaczego jest ono takie ważne? Czym właściwie jest? W jaki sposób objawiają się nieprawidłowości w tym, obszarze i jak można sobie z nimi poradzić? Jaki wpływ ma napięcie mięśniowe na mowę?

By odpowiedzieć na te pytania i trochę rozjaśnić czym jest nieprawidłowe napięcie mięśniowe twarzy i obszaru jamy ustnej należy spojrzeć na całe ciało i jego rozwój motoryczny. Nasze mięśnie utrzymują odpowiednie napięcie by z jednej strony stawić opór grawitacji, a więc byśmy mogli przyjąć odpowiednią pozycję, z drugiej zaś by wykonywać ruchy w sposób swobodny. Zbyt niskie napięcie mięśniowe uniemożliwia nam utrzymanie stabilnej pozycji, jesteśmy trochę jak płócienna lalka, która sama z siebie nie potrafi przyjąć pozycji stojącej czy siedzącej, pozostawiona bez koniecznych, licznych punktów podparcia będzie upadać, poddawać się sile ciążenia. Z drugiej strony można sobie wyobrazić lalkę plastikową, sztywną, która może wykonywać tylko bardzo ograniczone ruchy, jest ona pewną analogią do wzmożonego napięcia mięśniowego. Nasze ciało ma naturalną tendencję by dążyć do zbudowania napięcia odpowiedniego dla wykonywania czynności i utrzymywania postawy, gdy jest to niemożliwe w sposób prawidłowy szuka innych sposobów, budując sobie różne kompensacje. Przykładem jest dziecko ze słabym napięciem w centrum ciała, które nadmiernie napina swoje kończyny górne, obręcz barkową by dać sobie stabilną pozycję w siedzeniu (troszeczkę jak lalka, która ma miękkie wypełnienie i gumowe rączki i utrzymuje pozycję dzięki stabilizacji na tych rękach). Często występującym przykładem w sferze ustno-twarzowej jest nadmierne napięcie mięśnia bródkowego (broda jest twarda, skóra na niej pofałdowana), które pomaga domknąć usta przy słabo napiętej wardze górnej. Powyższe przykłady pokazują, że często poprzez kompensacje mamy do czynienia jednocześnie z napięciem, które w pewnych okolicach jest wzmożona zaś w innych obniżone. Prawidłowy rozkład napięcia mięśniowego pomaga w budowaniu prawidłowego rozwoju ruchowego, zdobywaniu nowych doświadczeń ruchowych, ćwiczeniu prostych wzorców motorycznych, które będą budowały kolejne, bardziej skomplikowane wzorce oraz umożliwiały dojście do postawy stojącej i chodu. W sferze ustno-twarzowej będzie to przejście od ruchów otwierania ust, wysuwania języka do precyzyjnych ruchów pomagających zarówno w jedzeniu (gryzienie, żucie, przekładanie pokarmu w jamie ustnej, połykanie) jak i artykulacji.

Nieprawidłowe napięcie twarzy i obszaru jamy ustnej – jakie są przyczyny?

Obniżone napięcie mięśniowe twarzy zazwyczaj wiąże się ze zbyt słabym, zbyt rzadkim sygnałem nerwowym dającym mięśniom impuls do działania. W niektórych przypadkach jest to odosobniony objaw, który ustępuje samoistnie lub w wyniku odpowiednich oddziaływań. Jego źródłem może być niedojrzałość układu nerwowego (np. w przypadku wcześniaków), co oznacza, że wraz z odpowiednio stymulowanym rozwojem sytuacja będzie się zmieniała. Są jednak także przypadki gdy obniżone napięcie mięśniowe twarzy jest jednym z objawów większych trudności. Obniżone napięcie mięśniowe może mieć pochodzenie obwodowe, powodować je może nieprawidłowa struktura lub funkcja mięśnia oraz uszkodzenia w zakresie obwodowego układu nerwowego. Tego typu obniżone napięcie mięśniowe występuje m.in. w miopatiach, rdzeniowym zaniku mięśni, stwardnieniu zanikowym bocznym. Obniżone napięcie pochodzenia ośrodkowego występuje w przypadkach dzieci po urazach okołoporodowych (niedotlenienia) czy z wadami genetycznymi, m.in. zespół Downa. Nie w każdym przypadku obniżonego napięcia mięśniowego jest to sygnał o dużych trudnościach rozwojowych warto jednak, to co nas niepokoi w rozwoju ruchowym dziecka, skonsultować ze specjalistą lekarzem pediatrą lub neurologiem oraz ustalić plan działania wspomagającego rozwój z fizjoterapeutą i logopedą.

Zachęcam również do przeczytania naszych artykułów związanych z rozwojem ruchowym, między innymi z „Czym jest wzmożonym napięciem mięśniowe” oraz „Dlaczego warto zapisać dziecko na turnus rehabilitacyjny?„

Obniżone napięcie mięśniowe twarzy i obszaru jamy ustnej – jakie trudności mogą się pojawić?

Kluczową czynnością dziecka od pierwszych chwil życia jest jedzenie. Prawidłowe realizowanie tej funkcji pozwala z jednej strony na dostarczenie pokarmu, istotnego dla utrzymywania funkcji życiowych oraz dającego siłę do dalszego rozwoju. Z drugiej strony ruchy wykonywane podczas jedzenia, a dokładnie w pierwszym etapie życia ssania, są treningiem dla całej sfery ustno-twarzowej, na bazie którego wykształcają się kolejne bardziej skomplikowane czynności, których wisienką na torcie jest mowa. W okresie noworodkowo-niemowlęcym niepokojącymi objawami, świadczącymi o obniżonym napięciu mięśniowym, mogą być:

1. niechęć do ssania piersi;
2. duża męczliwość podczas karmienia, w tym także zasypianie podczas jedzenia;
3. słabe ssanie, nieefektywne ssanie (mały wypływ mleka);
4. wypływ mleka z jamy ustnej podczas karmienia;
5. nadmiernie otwarta buzia i połykanie powietrza podczas ssania.

Dodatkowo dziecko z obniżonym napięciem może być mniej aktywne, apatyczne. W związku z wyżej wymienionymi trudnościami z karmieniem może słabiej przybierać na wadze. Jego ogólny rozwój ruchowy może być opóźniony. Ważnym etapem na drodze dziecka będzie rozszerzanie diety. Jeśli mamy do czynienia z maluszkiem z obniżonym napięciem mięśniowym możemy obserwować następujące trudności:

1. problem z przyjęciem stabilnej postawy siedzącej podczas jedzenia;
2. nieumiejętność poradzenia sobie z pokarmami o grudkowatej strukturze, nieakceptowanie ich;
3. krztuszenie się;
4. nadmierne napełnianie jamy ustnej jedzeniem;
5. trudności z gryzieniem i żuciem (powolne żucie, nieumiejętne odgryzanie kawałków, odgryzanie przy współruchach głowy, niedokładne przeżucie porcji pokarmowej, żucie jednostronne, rozcieranie jedzenia językiem zamiast żucia, itd.).

Funkcje pokarmowe są pierwotne do funkcji mowy, a i ich prawidłowa realizacja wpływa na przygotowanie aparatu mowy do prawidłowej artykulacji. W związku z tym obniżone napięcie będzie miało także wpływ na:

1. opóźniony rozwój mowy;
2. mowę niewyraźną, niedbałą;
3. wady artykulacyjne (często wymowę międzyzębową).

Obniżone napięcie mięśniowe to także specyficzna postawa, która w obrębie ustno-twarzowm charakteryzuje się:

1. opuszczoną żuchwą;
2. otwartymi ustami, a często w konsekwencji oddychaniem torem ustnym i/lub ślinieniem się;
3. nieprawidłowym zgryzem.

Jak widać z powyższych objawów obniżonego napięcia mięśniowego często jeden objaw pociąga za sobą kolejny. Obniżone napięcie w obrębie mm. żwaczy i m. okrężnego ust powoduje nieprawidłową pozycję spoczynkową żuchwy (opuszczona) i ust (otwarte) to zaś wpływa na pozycję języka, który opada na dno jamy ustnej i często tłoczy na zęby co prowadzi do wad zgryzu. Dodatkowo pozycja taka wiąże się najczęściej z ustnym torem oddychania, a to także może pociągać za sobą dodatkowe konsekwencje w postaci infekcji i niedrożnego nosa, co uniemożliwia oddychanie torem nosowym. W związku z tym często należy podjąć wielokierunkowe działania, które z jednej strony wpłyną na regulację napięcia (co da nowe możliwości ruchowe), z drugiej nauczyć nowych wzorców w zakresie pozycji spoczynkowych, oddychania, jedzenia, ruchów artykulacyjnych.

Co można zrobić by wspomóc rozwój dziecka z obniżonym napięciem w sferze ustno-twarzowej?

W przypadku dziecka z obniżonym napięciem mięśniowym w sferze ustno-twarzowej oprócz pracy nad tym obszarem pod okiem logopedy istotna jest konsultacja z fizjoterapeutą i praca nad całym ciałem. Jak już napisano na początku, musimy na dziecko patrzeć całościowo, nie da się bowiem pracować nad konkretnymi strukturami przy nieprawidłowej postawie całego ciała.

Natomiast w zakresie oddziaływań logopedycznych znajdą się takie techniki i metody jak:

1. regulacja napięcia mięśniowego poprzez pracę manualną, odpowiednie stymulacje wykonane przez dłonie terapeuty mogą wzmocnić napięcie, pobudzić i wzmocnić tkankę, stymulować wykonywanie określonych ruchów w obszarze ustno-twarzowym;
2. terapia miofunkcjonalna, która poprzez odpowiednie ćwiczenia mięśni w obszarze ustno-twarzowym pomaga uzyskać prawidłowe funkcje prymarne, tj. oddychanie, gryzienie, żucie, połykanie oraz pozycje spoczynkowe żuchwy, warg i języka;
3. taping logopedyczny, który poprzez aplikację taśmy w odpowiednim miejscu wpływa na napięcie mięśni, podtrzymanie efektów terapii manualnej, wspomaganie uzyskania prawidłowego wzorca ruchowego (np. stabilizacja żuchwy, domknięcie m. okrężnego ust);
4. elektrostymulacja, która jest techniką wspomagającą; wykorzystując prądy o niskiej częstotliwości (EMS/TENS) poprawia czucie, wzmacnia mięśnie.

Odpowiednie działania w obszarze ustno-twarzowym pomagają usprawnić nabywanie nowych umiejętności, uczą prawidłowych wzorców w przypadku funkcji zaburzonych oraz pozwalają uniknąć kolejnych negatywnych następstw, wynikających z nieprawidłowego napięcia.

Jeśli u swojego dziecka obserwujesz któreś z wymienionych wyżej nieprawidłowości umów się na wizytę do logopedy by ocenić funkcje jedzenia oraz sprawność aparatu artykulacyjnego. Jeśli o potrzebie wspólnie zaplanujemy odpowiednie działania by wspomagać rozwój Twojego dziecka.

O autorce tego artykułu

mgr Weronika Sienkiel

Terapeuta AAC, Neurologopeda, Pedagog specjalny

Bibliografia

1. K. Sendrowski, B. Olchowik, W. Sobaniec, Zaburzenia napięcia mięśniowego [w:] Neurologia wieku dziecięcego, red. B. Steinborn, PZWL Warszawa 2025
2. K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski (red.), Wczesna interwencja logopedyczna, Harmonia Gdańsk 2024
3. S. Masgutowa, A. Regner, Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej, Wydawnictwo Continuo, Wrocław 2009
4. A Regner, Wybrane techniki manualne wspomagające terapię ustno-twarzową, Wydawnictwo Continuo Wrocław 2019
5. D. Saniewska (red.), Kinesiotaping w logopedii historia-możliwości-perspektywy, Kraków 2024

Co sądzisz o tym artykule? Zostaw komentarz.